“Ăn rau má phá đường tàu” – một câu nói quen nhưng không phải ai cũng hiểu đúng
Nhắc đến Thanh Hóa, bên cạnh những địa danh, con người và nét văn hóa đặc trưng, nhiều người còn từng nghe câu nói:
“Dân rau má, ăn rau má phá đường tàu.”
Theo thời gian, câu nói này được truyền miệng rộng rãi và đôi khi trở thành một cách trêu chọc người Thanh Hóa. Có người hiểu theo nghĩa rằng vì nghèo đói, người dân phải ăn rau má đến mức phá cả đường tàu để lấy rau.
Nhưng nếu nhìn lại hoàn cảnh lịch sử và cách câu nói dân gian hình thành, câu chuyện có thể không đơn giản như vậy.
Đằng sau một câu nói tưởng như hài hước lại là hình ảnh của một vùng đất từng trải qua những năm tháng chiến tranh, thiếu thốn nhưng con người vẫn bền bỉ vượt qua khó khăn.
Rau má và những năm tháng thiếu thốn ở xứ Thanh
Rau má là loại cây quen thuộc với người Việt Nam. Cây mọc khá phổ biến ở nhiều vùng, có thể được dùng làm rau ăn hoặc chế biến thành các món ăn, thức uống dân dã.
Trong những năm chiến tranh, đặc biệt giai đoạn cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, nguồn thực phẩm của người dân không phải lúc nào cũng đầy đủ.
Những loại rau mọc tự nhiên vì thế trở thành nguồn thực phẩm quan trọng.
Theo lời kể của nhà văn, nhà báo Từ Nguyên Tĩnh, ông từng nghe câu “Ăn rau má phá đường tàu” khi còn ở trận địa Hàm Rồng trong những năm 1965–1975.
Trong điều kiện khó khăn, những khu vực có rau tự nhiên dần trở nên khan hiếm. Khu vực ven đường tàu lại có thể còn rau mọc, trong đó có rau má, nên người dân thường dùng liềm để thu hái.
Từ một hình ảnh đời thường như vậy, câu nói có thể đã được dân gian cường điệu hóa thành “ăn rau má phá đường tàu”.
Có thật người dân Thanh Hóa phá đường tàu để lấy rau má?
Nếu hiểu theo nghĩa đen thì câu nói này rất khó đứng vững.
Rau má là loại cây thân thảo mọc bò trên mặt đất, phần được sử dụng chủ yếu nằm ở phía trên bề mặt. Vì vậy, không có lý do thực tế nào để phải phá đường ray mới có thể lấy được rau má.
Chính sự vô lý đó lại cho thấy màu sắc cường điệu và trào phúng của câu nói.
Trong dân gian, những câu nói kiểu này thường được tạo ra từ một đặc điểm có thật rồi phóng đại lên để gây cười hoặc trêu chọc.
Người dân Thanh Hóa có rau má, rau má mọc ở nhiều nơi, người dân từng hái rau má trong thời kỳ thiếu thốn. Qua lời truyền miệng, hình ảnh ấy được đẩy lên thành câu chuyện “ăn rau má phá đường tàu”.
Vì vậy, không nên hiểu câu nói như một sự mô tả chính xác về hành động phá hoại đường sắt của người dân Thanh Hóa.
Từ câu nói trêu đùa đến cách hiểu mang tính miệt thị
Điều đáng chú ý là một câu nói dân gian có thể thay đổi sắc thái tùy vào hoàn cảnh và mục đích của người sử dụng.
Nếu được nói giữa những người quen biết với thái độ vui vẻ, “ăn rau má phá đường tàu” có thể chỉ là một câu đùa hóm hỉnh, mang màu sắc dân gian.
Nhưng nếu dùng câu nói này để gán cho người Thanh Hóa hình ảnh nghèo đói, phá hoại hoặc thiếu văn minh thì ý nghĩa đã hoàn toàn khác.
Đó không còn là một câu nói vui mà trở thành cách nhìn phiến diện về cả một cộng đồng.
Một câu nói dân gian có thể dùng để tạo tiếng cười, nhưng không nên trở thành cái cớ để coi thường một vùng đất hay những con người sinh ra ở đó.
Phía sau câu nói là hình ảnh của những con người chịu thương chịu khó
Nếu bỏ lớp nghĩa trêu đùa bên ngoài, hình ảnh rau má lại có thể gợi nhắc về một thời kỳ rất khác của Thanh Hóa.
Đó là những năm tháng con người phải sống trong điều kiện khó khăn, thiếu thốn nhưng vẫn tìm cách thích nghi với cuộc sống.
Một nắm rau hái được ngoài đồng, ven mương hay những khu vực có thể tìm thấy nguồn thực phẩm tự nhiên đôi khi cũng trở thành một phần của bữa cơm gia đình.
Rau má vì thế không chỉ là một loại cây mọc hoang quen thuộc.
Nó còn gợi nhớ đến sự cần cù, khả năng chịu đựng và tinh thần vượt khó của con người trong những năm tháng gian nan.
Cũng chính vì vậy, theo cách nhìn tích cực, hình ảnh rau má đã dần trở thành một nét đặc trưng được người Thanh Hóa nhắc đến với niềm tự hào.
Rau má từ một câu nói dân gian trở thành nét văn hóa xứ Thanh
Qua nhiều năm, rau má không chỉ xuất hiện trong những câu chuyện đời thường mà còn trở thành một hình ảnh văn hóa được đưa vào nhiều sản phẩm, câu chuyện và hoạt động quảng bá về quê hương Thanh Hóa.
Hình ảnh lá rau má từng xuất hiện trên trang phục mà Hoa hậu Đỗ Thị Hà mang đến cuộc thi Miss World 2021.
Việc đưa hình ảnh một loại cây dân dã lên trang phục truyền thống cũng mang một thông điệp khá thú vị: những điều bình dị của quê hương hoàn toàn có thể trở thành niềm tự hào khi được nhìn bằng một góc nhìn khác.
Từ một loại rau quen thuộc trong đời sống, rau má trở thành một biểu tượng gợi nhắc về quê hương, về những người con xứ Thanh và về một vùng đất từng trải qua nhiều gian khó.
“Ăn rau má phá đường tàu” nên được hiểu thế nào?
Có lẽ không thể khẳng định tuyệt đối ai là người đầu tiên sáng tác ra câu nói này.
Những câu truyền miệng dân gian thường được hình thành, biến đổi và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Một câu nói có thể được thêm bớt, cường điệu hoặc thay đổi sắc thái khi đi từ người này sang người khác.
Với “Ăn rau má phá đường tàu”, cách hiểu hợp lý hơn là xem đây như một câu nói dân gian mang màu sắc trào phúng, được hình thành từ hình ảnh rau má gắn với đời sống người dân Thanh Hóa trong một thời kỳ khó khăn.
Nó có thể được dùng để đùa vui, nhưng cũng có thể trở nên phản cảm nếu cố tình sử dụng với mục đích chê bai, miệt thị.
Quan trọng hơn, đằng sau câu nói ấy là một câu chuyện về một thời kỳ thiếu thốn và những con người đã phải tự mình vượt qua rất nhiều khó khăn.
Đừng để một câu nói dân gian làm sai lệch hình ảnh về một vùng đất
Mỗi vùng quê đều có những câu nói, biệt danh hay cách gọi vui gắn với đặc điểm riêng của địa phương.
Có những câu khiến người ta bật cười, có những câu chứa đựng ký ức lịch sử, và cũng có những câu nếu bị sử dụng không đúng hoàn cảnh sẽ dễ trở thành lời châm chọc.
“Ăn rau má phá đường tàu” cũng vậy.
Nếu chỉ nghe câu nói mà không tìm hiểu câu chuyện phía sau, người ta rất dễ hình dung sai về người dân Thanh Hóa.
Nhưng nếu nhìn rộng hơn, chúng ta sẽ thấy một điều đáng trân trọng: từ những ngày tháng thiếu thốn, người dân vẫn tìm cách tồn tại, lao động và đóng góp cho quê hương, đất nước.
Có lẽ đó mới là điều đáng nhớ khi nhắc đến hình ảnh rau má xứ Thanh.
Không phải câu chuyện về “phá đường tàu”, mà là câu chuyện về sự chịu thương chịu khó, sức sống bền bỉ và khả năng đứng lên từ những điều giản dị nhất.
