Một nghiên cứu mới tại Kenya ghi nhận những hành vi đặc biệt của voi châu Phi: chúng có thể lựa chọn một số loài thực vật khi bị bệnh, thậm chí voi mẹ được người dân địa phương quan sát thấy nhai thực vật rồi trộn với sữa để cho voi con. Những phát hiện này đang mở thêm một góc nhìn thú vị về khả năng tự chăm sóc sức khỏe của động vật hoang dã.
Trong tự nhiên, động vật thường phải tự tìm kiếm thức ăn và đối phó với bệnh tật mà không có sự hỗ trợ của con người. Một số loài đã được ghi nhận sử dụng thực vật theo những cách khác thường khi cơ thể gặp vấn đề.
Hiện tượng động vật sử dụng các nguồn tự nhiên để hỗ trợ sức khỏe được các nhà khoa học nghiên cứu trong lĩnh vực zoopharmacognosy, có thể hiểu là nghiên cứu về hành vi tự sử dụng các chất có khả năng mang lại lợi ích sức khỏe ở động vật.
Một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Scientific Reports ngày 24/9/2026 đã cung cấp thêm những dữ liệu đáng chú ý về hiện tượng này ở voi châu Phi tại khu vực núi Elgon, Kenya.
Nghiên cứu bắt đầu từ kiến thức của cộng đồng địa phương
Núi Elgon nằm ở khu vực biên giới Kenya và Uganda, là nơi có hệ thực vật phong phú cùng nhiều hang động chứa đất sét và khoáng chất mà voi thường tìm đến.
Để tìm hiểu hành vi sử dụng thực vật của voi, các nhà nghiên cứu đã phỏng vấn 8 người thuộc cộng đồng Sabaot bản địa. Những người này gồm các nhân viên theo dõi động vật hoang dã, một cựu kiểm lâm, những người cao tuổi và các thành viên có nhiều năm quan sát voi trong khu vực.
Điểm đáng chú ý là tất cả những người được phỏng vấn đều có hơn 20 năm kinh nghiệm quan sát voi địa phương.
Các cuộc phỏng vấn được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 10/2023 đến tháng 9/2024. Sau đó, các nhà nghiên cứu đối chiếu thông tin về thực vật và xác định tên khoa học của những loài được nhắc đến.
Voi đã sử dụng bao nhiêu loài thực vật?
Từ lời kể và quan sát của cộng đồng địa phương, nhóm nghiên cứu ghi nhận 35 loài thực vật thuộc 23 họ, cùng với 4 loại đất, khoáng chất hoặc đất sét mà voi sử dụng.
Không phải tất cả những loài này đều có thể được khẳng định là “thuốc” đối với voi.
Đây là điểm rất quan trọng trong nghiên cứu.
Trong số các nguồn tài nguyên được ghi nhận, 34 loại được người dân địa phương cho biết cũng có công dụng trong y học truyền thống của con người. Có 25 nguồn tài nguyên được người tham gia khảo sát cho rằng có chức năng chữa bệnh đối với voi.
Tuy nhiên, khi áp dụng những tiêu chí chặt chẽ hơn để đánh giá hành vi, các nhà nghiên cứu chỉ xếp 8 loài thực vật vào nhóm có bằng chứng hành vi đáng chú ý nhất: chúng được cho là được voi bị bệnh chủ động tìm kiếm hoặc được sử dụng cho voi con với mục đích chăm sóc sức khỏe.
Voi không phải lúc nào cũng ăn thực vật vì mục đích dinh dưỡng
Voi là động vật ăn cỏ và có chế độ ăn rất đa dạng. Vì vậy, việc một con voi ăn một loài cây nào đó không tự động có nghĩa nó đang sử dụng cây ấy làm thuốc.
Điều khiến các nhà nghiên cứu quan tâm là một số hành vi được mô tả khá khác thường.
Có trường hợp voi chỉ ăn một lượng nhỏ một loài thực vật nhất định. Có trường hợp chúng hiếm khi tìm đến một loài cây và thậm chí có thể di chuyển một quãng đường dài để tiếp cận nguồn thực vật đó.
Một số cây còn được voi sử dụng vào những thời điểm hoặc trong những hoàn cảnh đặc biệt.
Những dấu hiệu này khiến nhóm nghiên cứu đặt giả thuyết rằng một phần hành vi kiếm ăn của voi có thể mang tính lựa chọn có mục đích, thay vì đơn thuần tìm kiếm thức ăn giàu dinh dưỡng.
Tuy nhiên, các tác giả cũng thận trọng khi diễn giải kết quả. Nghiên cứu chủ yếu dựa trên lời kể và kiến thức thực địa của những người có nhiều năm quan sát voi, chứ chưa phải một thí nghiệm trực tiếp chứng minh tác dụng điều trị của từng loài cây.
Voi mẹ nhai thực vật rồi cho voi con uống cùng sữa
Có lẽ chi tiết gây chú ý nhất trong nghiên cứu là những ghi nhận về voi mẹ chăm sóc voi con bằng thực vật.
Theo lời kể của những người địa phương được phỏng vấn, một số voi mẹ có thể nhai lá, rễ hoặc các bộ phận khác của cây rồi trộn phần thực vật đã nhai với sữa trước khi cho voi con sử dụng.
Các nhà nghiên cứu ghi nhận một số trường hợp liên quan đến những loài như Ficus natalensis, Coleus barbatus và Bersama abyssinica.
Điều này được các nhà nghiên cứu xếp vào dạng allocare, tức hành vi một cá thể chăm sóc hoặc cung cấp nguồn tài nguyên cho cá thể khác trong cùng loài.
Đặc biệt, một số quan sát cho thấy hỗn hợp thực vật và sữa không chỉ được cho những con non đang có biểu hiện bệnh.
Voi mẹ đôi khi được cho là cung cấp hỗn hợp này ngay cả khi voi con không biểu hiện rõ vấn đề sức khỏe.
Các nhà nghiên cứu vì thế đặt ra khả năng đây có thể là một hình thức chăm sóc mang tính phòng ngừa.
Tuy nhiên, chữ “phòng ngừa” ở đây vẫn là giả thuyết cần được nghiên cứu thêm, chứ chưa thể khẳng định rằng voi mẹ thực sự đang “tiêm phòng” cho con theo nghĩa y học.
8 loài cây được chú ý đặc biệt
Trong số 35 loài thực vật được ghi nhận, nhóm nghiên cứu xác định 8 loài có bằng chứng hành vi phù hợp nhất với việc sử dụng cho mục đích sức khỏe ở voi:
- Aloe arborescens
- Bersama abyssinica
- Coleus barbatus
- Dombeya burgessiae
- Dombeya rotundifolia
- Dombeya torrida subsp. torrida
- Ficus natalensis
- Kuloa usambarensis
Các nhà nghiên cứu không khẳng định tất cả những cây này đều có tác dụng chữa bệnh cho voi. Thay vào đó, chúng được xếp vào nhóm cần tiếp tục nghiên cứu vì có những dấu hiệu hành vi đáng chú ý trong các lời kể và quan sát thực địa.
Trong số đó, Ficus natalensis đặc biệt đáng chú ý vì được mô tả trong các trường hợp voi mẹ kết hợp với sữa để cung cấp cho voi con.
Điều gì khiến các nhà khoa học đặc biệt quan tâm?
Nếu những hành vi này được xác nhận bằng các nghiên cứu quan sát và thực nghiệm tiếp theo, chúng có thể giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về cách động vật nhận biết và sử dụng nguồn tài nguyên tự nhiên khi gặp vấn đề sức khỏe.
Điều thú vị là con người cũng có thể sử dụng những loài cây tương tự trong y học truyền thống.
Nghiên cứu cho thấy 34 trong tổng số 39 nguồn tài nguyên được đề cập có ghi nhận về công dụng chữa bệnh truyền thống ở con người, tương đương khoảng 87%.
Điều này đặt ra một câu hỏi rất thú vị: kiến thức về những loài cây này bắt nguồn từ con người rồi được áp dụng cho voi, hay con người đã học được một phần kiến thức từ việc quan sát động vật?
Nghiên cứu hiện tại chưa thể đưa ra câu trả lời chắc chắn.
Các nghiên cứu trước đây về voi châu Á cũng từng cho thấy có sự giao thoa đáng chú ý giữa việc con người sử dụng thực vật và hành vi sử dụng thực vật của voi.
Từ hành vi của voi đến những “nhà thuốc” trong tự nhiên
Phát hiện này còn có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn.
Một khu rừng đối với con người có thể chỉ được nhìn nhận như nơi cung cấp thức ăn và môi trường sống cho động vật. Nhưng đối với voi, khu rừng có thể chứa một kho tài nguyên tự nhiên đa dạng, bao gồm cả những loài thực vật mà chúng có thể tìm đến trong những thời điểm đặc biệt.
Nếu một loài cây hiếm khi được voi ăn nhưng lại được chúng tìm kiếm khi sức khỏe gặp vấn đề, việc mất loài cây đó khỏi môi trường sống có thể ảnh hưởng đến hành vi tự nhiên của voi.
Các tác giả nghiên cứu vì vậy cho rằng bảo vệ hệ sinh thái núi Elgon không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn góp phần bảo vệ những nguồn tài nguyên tự nhiên mà voi có thể sử dụng.
Đây cũng là một lời nhắc rằng bảo tồn động vật không thể tách rời khỏi bảo tồn môi trường sống của chúng.
Voi có thực sự “biết dùng cây thuốc” không?
Câu trả lời hiện tại nên là: có những bằng chứng đáng chú ý, nhưng vẫn cần thêm nghiên cứu để khẳng định.
Những gì nghiên cứu ghi nhận khá đặc biệt: voi có thể lựa chọn một số thực vật trong những hoàn cảnh bất thường, có thể tìm đến nguồn thực vật hiếm và có những trường hợp voi mẹ sử dụng thực vật rồi cung cấp cho voi con.
Nhưng các nhà nghiên cứu không nói rằng voi đang “bốc thuốc” theo cách con người sử dụng thuốc.
Để chứng minh một loài cây thực sự có tác dụng điều trị, cần xác định được những hợp chất hoạt tính trong cây, cơ chế tác động và mối liên hệ giữa việc sử dụng cây với sự cải thiện tình trạng sức khỏe của voi.
Đó chính là những hướng nghiên cứu tiếp theo mà nhóm tác giả đề xuất.
Thiên nhiên có thể vẫn còn nhiều “bí mật” chưa được khám phá
Câu chuyện về những con voi ở núi Elgon cho thấy thiên nhiên còn chứa rất nhiều hành vi mà con người chưa hiểu hết.
Từ những cánh rừng, các loài động vật không chỉ tìm thức ăn mà còn có thể lựa chọn những nguồn tài nguyên đặc biệt khi cơ thể gặp vấn đề. Việc quan sát những hành vi này có thể mở ra những hướng nghiên cứu mới về sinh thái học, hành vi động vật và cả các hợp chất tự nhiên có giá trị.
Nhưng có lẽ điều đáng suy ngẫm nhất là: trước khi con người nghiên cứu những “cây thuốc” này trong phòng thí nghiệm, chính thiên nhiên có thể đã có những cách sử dụng chúng từ rất lâu.
Với voi châu Phi, mỗi chuyến đi tìm một loài cây hiếm hay hành động voi mẹ nhai thực vật rồi cho con uống cùng sữa có thể vẫn đang chứa đựng những thông tin mà khoa học chưa giải mã hết.
Nguồn nghiên cứu chính: Scientific Reports, bài nghiên cứu “African elephants putatively self-medicate with medicinal plants in the Mount Elgon region, Kenya”, công bố ngày 24/9/2026.
